16 Eylül 2014 Salı

Gagauzların Tarihi / Prof. Dr. Mustafa Argunşah

Gagauzların Tarihi / Prof. Dr. Mustafa Argunşah
1. Gagauzların Kökeniyle İlgili Görüşler

Gagauz adına tarihî kaynaklarda ancak 19. yüzyılın başlarında rastlamaktayız. Tabiidir ki, bu Türk halkının tarihini yalnız son iki yüzyıldan ibaret sayamayız. Bu tarihten önce, kendilerine ait yazılı tarihî bilgilerin bulunmaması, hatta diğer milletlerin kaynaklarında da bu halktan bahsedilmemesi onların etnik yapısının ne zaman oluştuğu meselesinde çeşitli görüşlerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Bu küçük halkın tarihini yazabilmek için önce bu görüşleri bir özetlemek gerekir.

a) Gagauzların Bulgar asıllı oldukları görüşü değişik kişiler tarafından uzun zaman savunulmuştur. Osmanlı Devleti'nin milliyet esasına dayanmaması ve onların da Hıristiyan olmaları sebebiyle hep diğer Hıristiyan milletler gibi muamele görmüşlerdir. Bu yüzden de Balkan Yarımadası'nda çok da önemli bir yer tutmayan Gagauzlar Osmanlılar devrinde dinleri ve benzer gelenekleri öne sürülerek bir taraftan Bulgarlar tarafından, kullandıkları Ortodoks kiliseye ait dinî terminolojinin kısmen Rumca olması sebebiyle de Yunanlılar tarafından sahiplenilmek ve temsil edilmek istenmişlerdir. Bunda, uzun asırlar boyunca Bulgaristan'da yaşayan Gagauzların doğu kısmının Bulgar kilisesine, batı kısmının Yunan kilisesine bağlı kalmasının da rolü olmuştur. Bu devirlerde Osmanlıların kendilerine Türk demedikleri gibi, Gagauzlar da kendilerine Türk, dillerine Gagauzca veya Türkçe dememişler, fakat her ikisi de bir yabancıyla karşılaştıklarında "Türkçe anlıyor musun?" diyerek1 dillerinin Türkçe olduğunu beyan etmişlerdir.

Bulgar tarihçileri İvanov, Zanetov, Zaşuk ve Titorov Gagauzların Bulgar olduklarını ve dillerini kaybetmelerine rağmen dinlerini koruduklarını iddia etmişlerdir.2 1864 yılında yayımladığı çalışmasında "Bulgar Gagauzları" ismini kullanan İvanov'a göre, "Bulgaristan'dan Besarabya'ya giden göçmenler arasında çok sayıda Türkçe ve Romence konuşanlar da vardı. Fakat Bulgar Gagauzları olarak isimlendirilenlerin ana dilleri Bulgarca imiş, memleketlerini terk etmeye götüren şartlar burada da etkili olmuş ve Bulgarcanın yerine Türkçenin geçmesine sebep olmuştur". Bu görüşünü daha sonraki çalışmalarında da tekrarlayan İvanov, Gagauzların Bulgar kökenli olduklarına delil olarak, gelenek, görenek ve yaşayış tarzlarının Bulgarlarınkiyle aynılık göstermesini, kendilerinin de itiraf ettiği gibi temiz Bulgar olmalarını, dedelerinin ve babalarının Bulgarca konuştuklarını hatırlamaları göstermektedir.3

Gagauzların Bulgar kökenli olduğunu iddia eden Mutafciyev'e göre ise Bulgarlar, Osmanlıların baskı ve zulmü altında zorla dillerini değiştirmeye mecbur kalırken, Deliorman bölgesinde yaşayan Bulgarlar da hem dillerini hem de dinlerini değiştirmek zorunda kalmışlardır.4 Marinov ise daha da ileri giderek, bugünkü Bulgaristan'da yaşayan Türklerin ve Gagauzların Türk olmadıklarını, Osmanlıların Kuzey Bulgaristan'ı fethettikten sonra, eski köklü Bulgar nüfusunun bir kısmını imha ettiğini, bir kısmını sürdüğünü, geri kalanları da zorla Türkleştirdiklerini iddia etmiştir. Bu eserde, Gagauzların aslen Türk olmayıp silâh zoruyla Türkleştirildikleri de ileri sürülmüş, hatta Gagauzun Türkçe konuşan Bulgar olduğu tezi işlenmiştir.5
Son yıllarda Gagauzlarla ilgili bir kitap yayınlayan İvan Gradeşliev bu çalışmasının başından sonuna kadar Gagauzların Bulgar halkının bir parçası olduğunu, dillerini unutarak Türkçe konuştuklarını ispatlamaya çalışmıştır.6 Gradeşliev'in hocası Emil Boev'in de benzer görüşleri vardır.

Âdeta bu iddialara cevap veren Manov'un değerlendirmesine göre, Gagauzlar kendi milliyetlerinde güçlü bir şekilde ısrar etmektedirler. Balkanlarda Gagauz köylerine yerleşen Bulgar aileleri, Gagauzları Bulgarlaştıracakları yerde kendileri Gagauzlaşmışlardır. Hatta Gagauz köylerindeki Bulgar öğretmenler, Bulgarca öğretecekleri yerde, Gagauzların ahlâk ve törelerini de benimseyerek kendileri Türkçe öğrenmişlerdir. Böylece Gagauzlaşan bu Bulgar aileleri, bazı kişilerin Gagauzların kökence Bulgar oldukları, sonradan dillerini unuttukları biçiminde birtakım düşünceler ortaya atmalarına sebep olmuştur. Oysa, gerçekte bu gibiler, Gagauzlarca asimile edilmiş Bulgar aileleridir.7

Jireçek de Gagauzlarla Bulgar ve Yunanlıların fiziksel olarak birbirlerine hiç benzemediklerini; Gagauzların ufak tefek, balık etinde, geniş sert kafalı, kısa boyunlu, güçlü kollu, iri bacaklı, kara gözlü, siyah saçlı ve esmer tenli insanlar olduklarını; genç kızların gözlerinde özel bir ateşin parladığını, yaşlı kadınların iri kalçalarına hep beyaz, mavi nakışlı geniş şalvarlar giydiklerini; ancak, şurada burada başka unsurlarla karışmış olanların parlak Bulgar saçlı ya da Yunan profilli olduklarını belirtir.8

Miletiç, Gagauzlar arasında yaptığı araştırmalar sonucu onları ikiye ayırır. Bunların bir kısmı kendini Bulgar sayar ve Bulgar kızlarıyla evlenir, ev hayatında, gelenek-görenek ve türkülerinde Bulgarlardan ayırt edilmezler. İkinci grup ise "Asıl Gagauzlar" veya "Sahil Gagauzları"dır. Bunlar kendilerini Bulgarlardan uzak tutarlar ve Yunanlılara daha yakın dururlar.9

b) Yunan araştırmacıları Amantos ve Lissof'a göre ise Gagauzların aslı Rumdur. Gagauzların aslen Rum oldukları görüşünü St. Georgescu, Kanitz ve Romen tarihçisi İorga da kabul etmiş ve savunmuşlardır.10 Georgescu'ya göre Gagauzlar Karamanlıdır. Anadolu'dan, Karaman bölgesinden gelmişler, Grek (Rum) dilini unutarak Türkçe öğrenmişlerdir. Yazar bu tezini güçlendirmek için 1556­1578 yılları arasında İstanbul'da yaşamış olan Stefan Gerlatti'nin yazmış olduğu, "Gagauzlar Grek-Rumdur, Grek dilini unutarak Türkçeyi kabul etmişler." şeklindeki yazısını bir belge olarak sunmuştur.11 Kullandıkları Ortodoks kilise terimlerinden başka Gagauzlarla ortak hiçbir yönü olmayan Yunanlılar, bu iddialarını ispat için Gagauz kelimesini filolojik yönden açıklamayı da denemişlerdir. Bu tür bir açıklamanın ancak amatör dilciler tarafından yapılabileceğine işaret eden ve gülünç bir faraziye olarak değerlendiren Rus etnolog Moşkof'un Edirne'de oturan bir Yunanlıdan öğrendiğine göre, Yunanlılar Gagauzların adını "Gagavüs" olarak telâffuz ederler ve bunu şöyle açıklarlar: "Gaga" Arnavut soylarından birinin adıdır. Arnavutlar da Yunanlıların yakın akrabasıdır. "Vüs" ise Yunanca "inek" demektir. Bunun için Yunanlılara göre "Gagauz" adı bir yandan onların tarımla uğraştıklarını, diğer yandan ise Arnavutların akrabası olduklarını göstermektedir.12
Oysa, birçok kaynağın belirttiği gibi, uzun asırlar boyunca Bulgar ve Rumlarla birlikte yaşayan Gagauzlar, zaman zaman kendilerini saklamak gereği duymuşlar, bu yüzden de Bulgar veya Rum asıllı olduklarını söylemişler, ezilmemek için kendilerince politika yürütmüşlerdir.

c) Gagauzlarla ilgili bundan sonraki görüşler onların Türk asıllı oldukları etrafındadır. Fakat hangi Türk boyunun bakiyeleri olduğu sorusu hep tartışılmış, farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bunlardan en çok gündeme getirilen ve Türk tarihçilerinin çoğunun da katıldığı görüş, Selçuklu Türklerinin torunları olduklarıdır.

Seyyid Lokman'ın yazdığı Oğuznameyi esas alarak Gagauzların Anadolu Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykâvus'u takip ederek Bizans İmparatoru VIII. Mihail Paleolog'a sığınan Türkler olduğu tezi ilk defa Bulgar tarihçisi Balasçev tarafından ileri sürülmüştür. Balasçev, teorisini Seyyid Lokman Oğuznâmesi ile o devrin Bizans kaynakları üzerine kurmuştur. Balasçev'e göre Gagauzlar, Anadolu Selçuklu Türklerinin torunlarıdır. (Aşağıya bkz.)13

Yazıcıoğlu Ali'nin Selçuknâme'sini esas alan Wittek, Gagauzların Anadolu Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykâvus'la birlikte Dobruca'ya yerleşen Selçuklu Türklerinin torunları olduklarını, "Gagauz" adının da Balasçev'in ileri sürdüğü gibi "Keykâvus"tan geldiğini kabul etmektedir.14 Gagauzların Anadolu'dan geldikleri ve Selçuklu Türklerinden oldukları görüşü Cansızof,15 Zajaczkowski,16 Osman Turan,17 Halil İnalcık,18 Kemal Karpat19 ve Faruk Sümer20 tarafından da kabul edilmektedir.

Bu görüşlere karşı çıkan Claude Cahen, adı geçen teori konusunda birtakım soru işaretlerinin varlığına dikkat çekmektedir: "Yazıcıoğlu da dahil, bizzat Gagauz adı ortaçağa ait hiçbir metinde yer almaz. Eğer o, yeni bir terim ise, bu adı ortaçağa ait bir olaya bağlamak için haklı bir sebep yoktur. (...) Yazıcıoğlu'nun Oğuznamesi'ndeki bütün açıklamaları kendisinden aldığı Selçuklu devri tarihçisi İbn Bîbî, Keykâvus'un İstanbul'a kaçışını açıkça anlatmasına rağmen, Gagauzların ataları olabilecek yarı göçebe birçok Türkün ona refakat ettiğine dair bir izlenim bırakmamaktadır. Onların hepsi, olsa olsa düzenli ordunun zayıf unsurlarıdır." dedikten sonra modern Gagauz grubunun ortaçağdan sonra ortaya çıkmış bir karışım olduğunu ileri sürer.21

d) Birtakım bilim adamları da Gagauzların Karadeniz'in kuzeyinden Balkanlar'a gelerek yerleşen Kuman, Peçenek ve Oğuzların torunları olduğunu iddia etmektedirler.

Jireçek, Gagauzları Moğol istilâsından sonra Bulgaristan'da yerleşmiş olan Kumanların bakiyeleri sayar.22 Araştırmacı ayrıca, 60.000 Kumanın (Yazar Kumanların Uzlar/Oğuzlar diye ad taşıdıklarını belirtiyor.) 1066 yılında Tuna'yı geçerek Bulgaristan içinde Ellada'ya kadar dağıldıklarını, bunlardan büyük bir kısmının Bulgar ve Peçeneklerle yaptıkları savaşlar ve salgın hastalıklar sebebiyle öldüklerini, geri kalan kısmının Makedonya'ya yerleştiklerini belirtmektedir.23 Aynı görüşe katılan Grigoroviç, 1870'te yazdığı bir makalesinde, Gagauzların Kumanların (Polovtilerin) torunları olduğunu, XI-XII. yüzyılda Bulgaristan'a yerleştiklerini ve Hıristiyanlığı da orada kabul ettiklerini ileri sürmektedir.24
19. yüzyılın sonlarıyla 20. yüzyılın başlarında yıllarca Gagauzlar arasında dolaşan ve bilimsel çalışmalar yapan Moşkof, Gagauzların Türkleşmiş Bulgar yahut Rum oldukları görüşünün hiçbir bilimsel değeri olmadığını belirtmiş, Kumanlardan veya Türk Oğuzlardan gelmiş olabilecekleri ihtimali üzerinde durmuştur. Fakat yaptığı araştırmalar sonucunda, onların Kumanların değil, Oğuzların soyundan olduğu ve Orhun taraflarından geldikleri görüşünü kabul etmiştir. Ona göre, Gagauzlar, Rus yazılı kaynaklarında Karakalpak adıyla bilinen Uz-Türkler ile diğer Türklerin karışımından oluşan bir halkın torunlarıdır. Bu Uz-Türkler, 1080'de Monomak tarafından yenildikten sonra Rosi nehri boylarında göçebe halkların saldırılarına karşı Rus sınırlarını korumak amacıyla yerleştirilerek sınır muhafızı rolünü üstlenmişlerdir. Moğol istilâsı sırasında bu Karakalpakların bir kısmı Bulgaristan'a gelerek yerleşmişler ve Deliorman yerlilerinin yani Gacalların nüfusu içinde dağılmışlardır.25

Zeki Velidi Togan,26 Akdes Nimet Kurat,27 Atanas Manov,28 Müstecip Ülküsal,29 Hüseyin Namık Orkun,30 İbrahim Kafesoğlu,31 Hikmet Tanyu,32 Mihail Çakır,33 Kara Şemsi,34 Menzel35 ve Cami36 çok az farklarla Gagauzların Oğuz Türklerinin Balkanlar'daki kalıntıları olduğu görüşündedirler.

Kendi halkının tarihini yazan ilk Gagauz olan başpapaz Mihail Çakır, eserinde Gagauzların kökeniyle ilgili bütün görüşleri değerlendirmiş, onların iddia edildiği gibi Rum ve Bulgar olmadıklarını delilleri ve kendi görüşleriyle birlikte ortaya koymuştur. Onların Anadolu Selçuklularının veya Kumanların soyundan değil, eski Oğuz Türklerinin soyundan olduklarını ileri sürmüştür.37

Son zamanlarda Gagauzların kökeni ile ilgili olarak ileri sürülen tezlerden birisi de "Gagauzların İslâmiyet'i kabul etmemek için Orta Asya'dan Avrupa kıtasına kaçmış olan Türklerin torunları olduğu" görüşüdür.38

Gagauzların kökeni ile ilgili iddiaları değerlendiren Kowalski, Gagauzları üst üste üç tabakadan oluşan bir maden filizi gibi telâkki etmektedir.39 Bunlar; kuzeyli bir Türk topluluğunun kalıntıları, Osmanlılardan önce Balkanlar'a giden Selçuklular ve Osmanlı devrinin Türk kolonistleriyle Türkleşmiş unsurlardır.

Gagauz ve Osmanlı Türkçelerini karşılaştırarak sağlam bir biçimde ortaya koyan ve içinde Kıpçakça unsurlar da bulan Kowalski'nin ulaştığı bu sonuç, Gagauzların sadece Karadeniz'in kuzeyinden gelerek Balkan yarımadasının çeşitli bölgelerine yerleşen Peçenek, Oğuz, Kuman ve Karakalpakların torunları değil, XIII. yüzyılda Anadolu'dan göç ederek Balkanlar'da Hıristiyanlığı kabul eden Anadolu Selçuklu Türklerinin de torunları olduğunu ortaya koymaktadır.

Kowalski'yle yakın bir görüş ileri süren Ahmet Bican Ercilasun, Gagauzların Karadeniz'in kuzeyinden göçerek 1065'te Tuna boyunda beliren Uzlar'ın (Oğuzlar) Tuna'yı geçerek Kuzey-Doğu Bulgaristan ve Dobruca bölgesine yerleştiklerini, daha sonra gelen Kuman ve Peçenek Türkleriyle de kısmen karışmakla beraber asıl kütleyi Oğuzların meydana getirdiğini, Bizans'ın etkisiyle de bunların Hıristiyanlaştığını söylemektedir.40

Gagauzların Peçenek, Oğuz ve Kumanlarla Anadolu Selçuklularının Balkanlar'da oluşturduğu bir Hıristiyan-Türk karışımından geldikleri görüşü kabul edilebilir. Fakat kolayca anlaşılacağı gibi, hâkim olan unsur Oğuzlardır. Dilleri incelendiğinde de Gagauzcanın tamamen Oğuz Türkçesinin bir kolu olduğu, kuzeyli unsurların ise önemsenmeyecek kadar az olduğu görülmektedir.
2. Gagauz Adıyla İlgili Görüşler

Gagauz tarihini ve kökenini açıklamada halkın adının nereden geldiği konusu da önemli bir rol oynamaktadır. Burada tarihî araştırma ile etimolojik çalışmalar bir noktada buluşmuş, halkın tarihini tespit etmek için önce adının açıklanması gerekliliği ortaya çıkmıştır.

Daha önce de izah ettiğimiz gibi, Balasçev, Gagauzların adlarını Selçuklu Sultanı II. İzeddin Keykâvus'tan aldıklarını kabul etmektedir. XIV ve XV. yüzyıldaki Dobruca diyalektinde k-'nin g- gibi telâffuz edildiğine işaret eden Balasçev, Gagauz adının Keykâvus'tan geldiği görüşündedir.41 Bu görüş Wittek42 Zajaczkowski,43 Karpat,44 İnalcık,45 Turan46 ve Sümer47 tarafından da kabul edilmiştir.

Togan48 Gagauz adının "kaka+uz" veya "aga+uz"dan gelebileceğini ileri sürerken, Orkun,49 Cami,50 Barkan,51 Nayır52 ve Mladenov53 bu kelimenin "Gök-Uz/Oğuz" kelimesinden gelmiş olabileceği ihtimali üzerinde durmaktadırlar.

Kafalı'ya göre Slav dillerinde ilk hecede 'ö' sesi olmadığı için bu ses 'o'ya döner. Rusçada 'o' sesi de 'a' olarak telâffuz edildiğinden Gök-Oğuz kelimesi Gag-o(ğ)uz olarak söylenmiştir.54 Aynı görüşleri destekleyen Azeri araştırmacı Güllü Yoloğlu "Slavyan dillerinde hususiyle de gagouzların ilk kayda alındıkları kaynakların yazıldığı Rus dilinde vurgusuz 'o' 'a' gibi söylenir: ona-ana, okno-akno, tolkovıy-talkovıy vs. 'Gagouz' etnonimi ruslar ve başka halklar tarafından konuşmada 'gagauz' olarak söylendiğinden günümüze de bu şekilde gelmiştir"' demektedir.55

Vecihe Hatipoğlu, "Gagauz" kelimesi hakkındaki görüşünü şöyle açıklamaktadır: "Gagauz" adının sonundaki bölüm "Oğuz" kelimesinden değil de "Guz" kelimesinden gelmiş olabilir: "Yağız, Yavuz" kelimelerinde olduğu gibi. Kelimenin başındaki bölüm ise "Kara/gara" olabilir. Bu durumda kelime "gara-guz"olur. "r" dolayısıyla bir metatez olayı düşünülebilir.56

Manov, Gagauz kel imesinin izahı hususunda Moşkof ve Dimitrov'un görüşlerine başvurur. Moşkof, "Gaga" kelimesinin Oğuzlara mensup hususi bir kabile mânâsını ifade ettiğini söyler. Dimitrov ise, bu kelimenin Sanskritçe "nesil" mânâsına gelen ga veya ikiye katlanmış gagu kelimelerinden gelebileceğini belirtir ve "Gagauz, Uzların torunları demektir", der.57Manov'a göre Gagauz kelimesindeki 'Ga' veya 'Gaga' Oğuz halklarından birine bağlı bir kabile adı değil, yalnız bir unvandır ki Kapa-kalpakların Hıristiyanlaştırıldıkları zamanın başlarında verilmiştir. Bunlar, bilindiği gibi, Rus bozkırlarının sınır bekçiliğini yaparlar, 'Kalauz-Kılavuz-Sınır bekçisi' adını taşırlardı. Daha sonraları Oğuzlardan ya da Türklerden Hıristiyanlığı kabul eden herhangi bir kimseye de bu ad verilmiştir ki, "Ortodoks Hıristiyan Oğuz" anlamına gelmektedir. Dolayısıyla Gagauz, yalnızca Türk Oğuz kavminden olan Hıristiyandır.58

Gagauz adının Wittek'in söylediği gibi Keykâvus'tan gelebilmesi için iki ihtimal üzerinde duran Ercilasun'un görüşleri şöyledir:
1. Kontaminasyon yoluyla. Buna göre "Keykâvus" ile "Uz" kelimeleri birbirlerine karşılıklı olarak tesir etmişlerdir; böylece "Gagauz" sözü ortaya çıkmıştır.

2. "Keykâvus'un Uzları" anlamındaki "Keykâvus Uzı" isim tamlamasında arka arkaya gelen ve birbirine benzeyen "-uz-" ses gruplarından biri düşmüş (hece düşmesi=haploloji) ve "Gagauz" sözü meydana gelmiştir. Dil bilimi açısından imkânsız görünmemekle beraber bu açıklamaların izaha muhtaç yanı, Keykâvus'taki y'nin kaybolması ve ön damak (ince) k'lerinin arka damak (kalın) g'sına dönmüş olması keyfiyetidir.

Gagauz kelimesiyle ilgili farklı bir açıklama getiren Ercilasun, "kak" kelimesinin ve türevlerinin tarihî Türk lehçelerinde "boş ve kuru" ile ilgili anlamları üzerinde durur.
Ercilasun'un görüşleri şunlardır: "Anadolu ağızlarında "kuru yemiş" ve Balkanlar'da "kuru, esmer kimse" anlamlarında bulduğumuz gaga sözü de bizce aynı kelime ailesiyle ilgilidir.
"Boş ağaç" anlamından alan Kıpçak Türklerinin bir başka adı da yine "boş ve kuru" anlamıyla ilgili olarak gaga olmalıdır.
Gaga ile Kıpçak'ı birleştirirken sadece anlam birliğinden hareket etmiyoruz.
Gaga kelimesini bir başka etnik isimde de buluyoruz:
Gagavan. Gagavan, Kıpçak asıllı olan Meshet Türklerinin Posof ve Ardahan'da oturan kollarına Karslıların verdiği isimdir.
İşte bu verilerden hareket ederek Gagavan ve Gaga kelimelerinin Kıpçak Türklerine verilen bir isim olduğunu tahmin ediyoruz. Buna göre Gagauz da "Kıpçak Oğuz" demektir.
Burada, "Kıpçak ülkesinden gelen Oğuzlar" anlamı düşünülebileceği gibi uzların Kıpçaklarla karışmasından dolayı "Gaga+Uz" sözünün çıktığı da düşünülebilir.
Gagauzlar üzerinde çalışan pek çok araştırıcı, onları esas itibarıyla Oğuz saymakla beraber, Kıpçaklarla da karışmış olduklarını kabul ederler.
Gagauzların ağızları üzerinde duran Kowalski de hâkim unsur olarak Oğuz özelliklerini bulmakla birlikte Kuzey Türkçesi (Kıpçak) özelliklerini de tespit etmektedir.
Bizim üzerinde çalıştığımız Gagavan denilen Ardahan-Posof yerlileri (Meshet Türkleri) ağzı ile Gagauzların ağzı arasında da, neredeyse iki ağzı aynı saydıracak ölçüde benzerlikler vardır.
"Gaga" kelimesini "Kıpçak"la birleştirmediğimiz takdirde "Gagauz"a "kuru, esmer Oğuz" anlamını verebiliriz.59


Gagauz araştırmacı Diyonis Tanasoğlu ise bu adın "Hak-Oğuz"dan geldiği görüşünü ileri sürmektedir. Bu görüşü kendisinden önce N. Baskakov ve Halil Köroğlu da ileri sürmüşlerdir. Tanasoğlu konu ile ilgili olarak; "Oğuzlardan Selçuk Bey'in oğulları kabul etmiş İslâm dinini Araplardan, bir payı da kabul etmemiş. Kendisine "Biz Hak Oğuzuz, biz dönmeyiz" demiş. Çıkmış Orta Asya'dan da gitmiş Tuna deresine, Gagouz düzülmüş Haka-Oğuz'dan." demektedir.60

Th. Menzel'e göre Gagauz'daki "Auz", "Oğuz" kelimesinin kısaltılmış şeklidir: Gag (geg, gök kelimesine muadil olmalı) kelimesi ise, kabilenin ikinci derecede bir kolunu belirtmiş olmalıdır.61

Çakır'ın nakline göre Radloff "Gagauz" kelimesinin etimolojisini şöyle yapmaktadır: "Ağuz" veya "Oğuz-uz" kelimelerine Uzlarda ihtimal bir kabile anlamı ihtiva eden ga veya gaga eki getirilmiştir. Böylece Gagauz kelimesinin meydana geldiğini kabul eden Radloff, Oğuz-Uz boylarından birinin "gaga", "gagu", "gogu" adını taşıdığı kanaatindedir.62
Dimitrov, Gagauz adıyla ilgili olarak sunulmuş 18 farklı görüşü kabul etmiş ve "Gagauzlar sadece Uzi, Guzi, Oguzi, Uzeni, Tonguzi vs. değil, Özbeklerin de torunlarıdır, çünkü "Uzi, Oguzi, Guzi ve Uzbek" aynı etnik gruba ve aynı dile aittirler." demektedir.63

Gagauzolog Pokrosvkaya ise son çalışmasında Gagauz kelimesinin bir Oğuz kavmi olan "Hanga-guz" (~ kanga-guz) yani "guz Hanga (~ Kanga)"dan meydana geldiğini anlatmakta ve bunu şöyle açıklamaktadır: Eski İran dilinde Kangha, Çince kangyuy "su, nehir, kanal, delta" anlamlarına geliyordu. Kanga-guzlar coğrafi olarak yaklaşık Gorguz Gölü (Balhaş) ile Aral Denizi arasında yaşıyorlardı ve şimdiki Gagauzların atasıydılar. Orta Çağ'daki "kanga-guz" adı ile şimdiki "Gagauz" adını kıyasladığımız zaman XII. asırdan bu tarafa dikkati çekecek kadar konsonant değişiklikleri olduğunu görürüz. İlk önce k-sesi g-sesine değişti. Buradan anlaşılıyor ki, Hint-İran kelimesi olan "kanga" sesli varyantında "ganga" olur. Gagauz dilinin ses kurallarına da uyan -k,-g seslerinden önce -n- sesinin gelmesi doğaldır. -n- sesinin zayıf olması onun gittikçe yok olmasına yol açmıştır: kanga > gaga. İkinci unsurda -guz, -g- sesi ilkönce intervokal duruma düşerek dudak -diş -v-'ye geçti. Gagauzlarda önce bu ad "Gagavuz" olarak tanındı. Gagauz dilinde, diğer Türk dillerinden farklı olarak dayanıksız -v- düşmüştür. (Gagauzcada v harfinin düşmesi doğaldır. Meselâ: kaun kavun, tauk tavuk). Böylece kanga-guz gagavuz gagauz oldu.64

Konya ve Karaman yöresinden göçerek Dobruca'ya yerleşen Gagauzların adının "Keykâvus"tan gelebileceği iddiaları, Gagauzların baştaki k- harfini g- gibi telâffuz etmedikleri,65 bugünkü Gagauz Türkçesinde kelime başı k- seslerinin devam ettiği göz önüne alınırsa doğru değildir. Kelimenin "Hak-Oğuz"dan gelmiş olabileceği iddiası ise, dayandığı tarih tezinin gerçeklere uymaması yanında, Arapça asıllı "Hak" kelimesinin 11. yüzyılda yazılmış Divanu Lûgati't-Türk'te bile bulunmaması sebebiyle doğru değildir. Yukarıda sayılan açıklamaların büyük çoğunluğunun da birleştiği gibi, "Gagauz" kelimesinin sonundaki "Uz" Oğuz kelimesinin kısaltılmış şeklidir. Kelimenin başındaki "gaga"ya gelince, bunun "Kara, Kaga, Kanga, Gaga, Hak ve Gök" kelimelerinden gelmiş olabileceği üzerinde durulmuşsa da kesin bir karara varmak mümkün değildir.

Burada kısa da olsa Surguçlardan da bahsetmek gerekir. Rus etnologu Moşkof'a göre Trakya'da yaşayan Gagauzlara Gagauz adı yanında Surguç da denilirdi.66 Bunların merkezi Havsa (Hapsa)'dır. Ancak, bu insanlara Gagauz adının ne zaman, kimler tarafından ve niçin verildiği belli değildir.

Gagauz adının ne zaman kullanılmaya başlandığı konusunda Osmanlı kaynaklarında bilgi yoktur. Bizans kaynakları ise, Gagauzlar için "Türkçe konuşan Elenler" tabirini kullanmıştır. 67Gagauz adına ilk defa Rus kaynaklarında 1817 tarihli Rus nüfus sayımındaki bir "Katagrafya"da rastlanmıştır.68 Tespitlerimize göre, Osmanlı sahasında Gagauzlardan ilk defa Teodor Kasap 1876 tarihinde Hayal gazetesindeki makalesinde bahsetmiştir.69

Tarih

Gagauzların tarihini yalnız Selçuklulara veya tek başına kuzeyden gelerek Kuzey-Doğu Bulgaristan'la Balkanlar'ın çeşitli bölgelerine yerleşmiş Oğuz, Peçenek ve Kuman Türklerine bağlamanın doğru olamayacağını, bu coğrafyaya 10-13. yüzyıllar arasında yüz binlerce kişilik Türk göçünün olduğunu, bunların büyük bölümünün Slavlaşarak Türklüklerini kaybettiklerini, bir kısmının Hıristiyanlaşmasına rağmen dilleri sayesinde millî kimliklerini koruyabildiklerini düşünüyoruz. Bu yüzden de Gagauzları, yukarıda isimlerini saydığımız Türk kütlelerinin üst üste oluşturduğu Oğuz ağırlıklı bir katman olarak görüyoruz. Dili vazgeçilmez bir ölçü olarak kabul edersek, Gagauz ağızları üzerinde yapılan araştırmalar az sayıda yer alan Kıpçakça unsurların da böyle izah edilebileceğini göstermektedir.
Öncelikle Karadeniz'in kuzeyinden gelerek bu coğrafyaya yerleşen Türkler üzerinde durmak gerekir. Hazarların doğu ticaret yollarının emniyetinin tehlikeye düşmesi üzerine kurulan Oğuz-Hazar ittifakının baskısına dayanamayan Peçenekler, 860-880 yılları arasında Don-Kuban havalisine gelmişlerdir. Peçeneklerin ileri hareketleri tek kalmamış ve Peçenekleri Oğuzlar, onları da Kıpçaklar takip etmişlerdir. Karadeniz'in kuzeyine gelerek Don nehrinden Tuna'ya kadar uzanan bozkırları baştan başa işgal edip Kiev Rusyası ile komşu olan Peçenekler 948 yılında Kiev'i kuşatarak Knez Svyatoslav'ı öldürdüler.70

Peçeneklerin bu sahada bulunmaları ve Ruslarla düşman olmaları Rusların Karadeniz'e inmelerine engel oluyordu. Bu durum Peçeneklerin Bizansa dost olmala­rını sağladı. Böylece Bizans-Peçenek dostluğu başlamış oldu. Bizansla dost olan Peçenekler doğudan huzurlu değillerdi. Zira Oğuzlar Peçeneklerin doğu cephesine hücumlarını arttırıyorlardı.

Oğuz baskısı altında kalan Peçenekler 11. yüzyılın ilk yarısında Besarabya'ya indiler.71

Bir yandan Oğuz kütlelerinin, diğer yandan Rusların baskısı neticesinde Peçenek reisleri arasında anlaşmazlık çıktı. 1048 yılında Belçeroğlu Kegen 20.000 Peçenek ile Kagan Turak'a karşı ayaklandı. Bizans İmparatoru'na sığınmaya karar veren Kegen, Bizans'a sığındı. Kegen ve beraberindekiler Hıristiyanlığı kabul ettiler. Kegen'e Tuna boyunda üç kale ve bir kısım arazi veren Monomach, aynı zamanda Kegen'in vaftiz babalığını da yaptı.72 Bizans İmparatoru'ndan Kegen'in iadesini isteyen Turak, isteğinin reddedilmesi üzerine kendine bağlı kuvvetlerle Tuna'yı geçerek Bizans ülkesini yağmalamaya başladı. Fakat, çıkan salgın hastalık ve Kegen'in durumu iyi değerlendirmesi sonucu Turak'a bağlı kuvvetler yenildiler. 140 Peçenek büyüğü ile Turak İstanbul'a getirilerek Hıristiyan edildiler.73 Esir edilen Peçeneklerin bir kısmı Sofya-Niş arasındaki ovalık bölgelere, diğer bir kısmı ise Kuzey Makedonya'nın değişik bölgelerine yerleştirildiler.74 Sofya-Niş arasına yerleştirilen Peçenekler, birkaç defa Bizans'a baş kaldırdılarsa da başarılı olamadılar ve 29 Nisan 1091'de yapılan Lebunium Savaşı'nda yenilen Peçenekler askerî güç olmaktan çıktılar. Bu olay Kostantiniye halkı tarafından "Skitler Mayısı görmeden bir gün evvel mahvoldular..."75 şeklinde ifade edilmiştir. Bakiyeleri Balkanlar'ın çeşitli bölgelerine dağıldılar.76

Rus kaynaklarının "Torki", Bizans kaynaklarının "Uz" adını verdikleri Oğuzlar, 860-870 yılları arasında Peçenekleri Volga nehrinin ötesine atarak o mıntıkayı işgal etmiş ve daha sonra da batıya gelmişlerdi. Kıpçak baskısı sebebiyle ileri hareketlerine devam eden Oğuzlar, Rus ülkesini rahatsız etmeye başlamışlar ve Rus knezlerinin ortak hareketleri sonucu 1060 yılında daha da batıya, Tuna istikametine doğru ilerleyerek 1064 yılında Tuna'yı geçmişlerdir.

Manov konu ile ilgili olarak Yunan tarihçisi Paparigopula'dan naklen şu bilgiyi vermektedir:
"1065 senesinde, Tuna'nın kuzey yörelerinde Uzlar ya da Oğuzlar adını taşıyan başka bir Türk ulusu ortaya çıkmıştır. Bu barbarlar Sikilitsi'ye göre 600.000, Zanora'ya göre 60.000 kişiden oluşup sayısız, her türlü kayıklarla Tuna ırmağını geçmiş ve orada bulunan, kendilerini geçirtmemek isteyen Bulgar ve Yunanlılardan oluşan ordu güçlerini dağıtarak bütün Bulgar boşluklarına dağılmışlardır. Bunların bir bölümü Selanik ve Ellada'ya dek ilerleyerek yolları üstüne gelen her şeyi yağmalamışlar, dönüşte kışın şiddetinden yağma ettikleri şeyleri fırlatarak, acınacak bir duruma düşmüşlerdir. Ama daha büyük bir bölümü oluşturan ötekiler Bulgaristan'daki egemenliklerini korumuşlar, oradan Trakya ve Makedonya'yı yağma etmişlerdir. İmparator kendilerine armağanlar vererek bunlara karşı yürümek zorunda kalmıştır. Ancak, o sıralarda ordu pek yoksulmuş. O denli ki, ondan 60 yıl öncesine kadar İstanbul'dan çeşitli düşmanlara karşı sürekli harekete geçen kalabalık bir orduya karşılık, Konstantin Duka bu sefer Uzlara karşı ancak 150 kişiyle çıkabilmiş. Ama, talihin bir lütfu olmak üzere henüz sefere çıkan, Hirovakhi (Selanik yakınında) mevkiine doğru yaklaşan bu küçük ordu, müthiş düşmanın açlıktan ve veba hastalığından yok olduğunu, Peçeneklerle Bulgarların saldırısına uğradığını haber almıştır."77

Bu felâketten kurtulan Oğuzların bir kısmı Bizans idaresi altına girmeyi kabul etmiş, "Bizanslılar tarafından memleketin muhtelif yerlerinde, bilhassa Makedonya'da iskân edilmiş ve Bizans ordusuna daha çok "Uz" alınmıştır.78 Bizans İmparatorluğu bu Türk kitlelerinden "Türkopol" adı verilen askerî kıtalar oluşturmuş ve bunları kendi ülke savunmasında kullanmıştır. Bunların en çok bilineni 1071 yılında Malazgirt Savaşı'nda Selçuklulara karşı Bizans ordusunda bulunan Türk askerleridir.

Oğuzların bir kısmı ise geriye dönerek Rusya'ya sığınmış, onların sınır muhafızlığını yapmışlardır. Ruslar tarafından Hıristiyanlaştırılan bu Oğuzlar, 1223 yılında Ruslarla Kıpçaklardan müteşekkil ordunun Moğollar tarafından imhası üzerine kitle halinde göç etmeye mecbur kalarak ikinci defa Tuna'yı geçmiş ve Dobruca'ya yerleşmişlerdir. Bütün bunlar Oğuz hareketinin Balkan tarihi ve etnografyası üzerinde derin izler bıraktığını göstermektedir.79

Oğuzları Tuna ötesine atarak Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara (Deşt-i Kıpçak) hakim olan Kıpçaklar, 31 Mayıs 1233 tarihinde Kalka nehri boyunda yapılan savaşta Moğollar tarafından ağır bir yenilgiye uğratıldılar.80

1237-1238 yıllarında Rusya'nın büyük bir bölümünü hakimiyeti altına alan Moğollar 1239'da ikinci defa Kıpçaklarla savaşarak onların Karadeniz'in kuzeyindeki hakimiyetlerine son verdiler. Kıpçakların büyük bir kısmı, 40.000 Kıpçak atlısı Macaristan'a sığındılar ve Hıristiyanlığı kabul ettiler. Diğer bir kısmı ise Balkanlar'ın çeşitli bölgelerine dağıldılar.81

Daha önce Karadeniz'in kuzeyinden gelen Türk kavimleri; Peçenek, Oğuz ve Kıpçaklar tarafından mekân tutulan Balkanlar'a, 13. yüzyılın ikinci yarısında Anado­lu Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykâvus ile gelen Türkler de yerleştiler.

Halkın hoşnutsuzluğu ve Moğol baskısı sonucu önce Antalya'ya gelen Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykâvus, 1261 (Hicri 659) kışında maiyeti ile birlikte kadırgalara binip İstanbul'a gelerek zamanın Bizans İmparatoru VIII. Mihail Paleolog'a sığındı. İbni Bîbî'nin ifadesine göre, İmparator Fasiliyus bunları büyük bir hürmet ve saygı ile karşılamıştır.82 Bizans ülkesine sığınan II. İzzeddin Keykâvus Ali Bahadır'ı yanına alarak imparatora gitmiştir. Olayların bundan sonraki bölümü Yazıcıoğlu Ali'nin Selçukname'sinde şöyle geçmektedir: "Biz Türk taifesiyiz. Daima şehirde duramayız, dışarıda bize yer ve yurt olsa, Anadolu'dan bize bağlı Türk evlerini getirip orada yaylasak ve kışlasak, dediler. Fasiliyus, Dobruca ilini, ki iyi (.) tendürüst, suyu ve havası güzel av yerleridir, onlara yurt verdi. Anadolu'daki kendilerine bağlı Türk obalarına el altından haber ettiler. Kışlak bahanesiyle İznik'e inip az zamanda Üsküdar'dan çok Türk evi göçtü. Merhum, mağfur Sarı Saltuk onlarla birlikte geçti. Çokluk zaman Dobruca ilinde iki üç pare Müslüman şehri ve otuz kırk bölük Türk obaları var idi. Fasiliyus'un düşmanlarına cevap edip kahrederlerdi."83
İmparatorun Türkleri Dobruca'ya yerleştirmesinin sebebi, Tırnova'daki Bulgar çarı Konstantin Tikh'in emellerine karşı koymak ve Bulgar sınırını emniyet altına almak için Selçuklu Türklerinden faydalanmaktır. Selçuklu Türklerinin Dobruca bölgesine yerleşmeleri daha önce bu bölgede mevcut olan Türk varlığını da güçlendirmiştir.

Ancak çok geçmeden İstanbul'da kalan sultan ve on iki bin taraftarı İmparator Mihail Paleolog'u devirip iktidarı ele geçirmeye çalışmakla suçlanmış, bunu bahane eden imparator Selçuklu emirlerinden Ali Bahadır'ı öldürtmüş, imrahor Uğurlu Bey'in gözlerine mil çektirmiş ve bu arada Sultan II. İzzeddin Keykâvus'u hapsettirmiş, kız kardeşi olan karısını ve iki oğlunu da İstanbul'da kendi evinde tutmuştur.

İşte, Dobruca havalisinde yerleşen bu Türkler İzzeddin Keykâvus'u takip ederek Sarı Saltık'la birlikte Kırım'a gittiler. Bu durum Oğuzname'de, "Dobruca Türklerini Sarı Saltık ile Deşt-i Kıpçak'a iletip Solcad ve Soldak'ı (Sudak) sultana tımar ve Türklere yer ve yurt verdi." diye anlatılmaktadır.84

II. İzzeddin Keykâvus'un 1278 yılında Kırım'da ölmesinden sonra Türklerin durumunu Yazıcıoğlu Ali şöyle anlatmaktadır: "Sultan Mes'ud'u saltanat tahtına geçirdiler. Ve Oğuz töresince önünde üç (kere) yükündüler. Ve sayısız dinar getirip saçı saçtılar ve bir müddet daha Kırım ve Suğdak havalisinde Berke Han katında zaman geçirirlerdi. Berke Han onları kadim yer ve yurtlarına göndermek ümidiyle eğler idi. Bir vakit biz denizden geçeriz, gideriz, diye elbette destur dilediler ve birlikte giden göçer ilin koyunlu ve davarlılarını merhum Sarı Saltık, Berke Han hükmüyle göçürüp karadan geri yurtlarına Dobruca iline getirdi." 680 (M.1281). Bu Türkmenler Sarı Saltık ölünceye kadar Dobruca'da kaldılar. Ne var ki, "O tarihte Rum ilinde Dobruca vilayetinde duran Müslümanlar Halil Ece ile göçüp gemiyle Karasi iline göçtüler. Zira Anadolu'da fetret olup ahbar münkatı olduydu ve Rum ilinde Ulgar beğleri huruc edip Fasiliyus üzerine müstevli olup Rum ilinin ekserisini almışlardı. O sebepten onlardan üşenip göçüp Anadolu'ya geçtiler." Halil Ece ile birlikte göçüp Anadolu'ya geçen bu Türkmenler Karasi Bey tarafından Karasi havalisine yerleştirilmişlerdir. Bu sebeple beyliğin nüfusu artmıştır.85 "Rum ilinde kalanların soyu Sarı Saltık'ın ölümünden sonra "mürted ve ahriyan" oldular.86

Peçenek, Oğuz, Kıpçak ve Selçuklu Türkleri tarafından tamamen Türk bölgesi haline getirilmiş olan Dobruca bir devletin kurulabilmesi için en uygun mıntıka idi. Zira, Bizans çok zayıf, Altın Ordu çok uzakta idi ve her iki devlet de bölgeyi kontrol edemiyorlardı. Hıristiyanlaşmış bir Türk ailesinden gelen Balık bu durumdan faydalanarak bölgede bir Oğuz (Gagauz) devleti kurdu. Devletin başkenti Balçık (Karvuna) şehri idi. Resmî dini ise Hıristiyanlık idi.87
Balık doğrudan doğruya Bulgar çarları ile siyasî ilişkilerde bulunduğu gibi Bizans İmparatorları, Tatarlar ve Venediklilerle de ticaret antlaşması yapmıştır. 1346 yılında İstanbul'da çıkan bir kargaşada Çariçe Anna (Anne de Savoie) bir elçi göndererek Balık'tan yardım istemiş; o da kardeşleri Theodor ve Dobrotiç kumandasında bin atlı göndererek imparatoriçenin isteğini yerine getirmiştir.88 Onlar Kantakuzen tarafından alınan bütün kale ve kasabaları geri almak ve Anna'ya vermek için savaşmış ve bunda da başarılı olmuşlardır. Çariçe Anna bu olaydan sonra Dobrotiç'i büyük ikram ve şanla kabul etmiş, onu Apokofhas'ın kızı ile evlendirerek Rumların üzerine general yapmıştır.

Balık'ın 1357 yılında ölümünden sonra yerine kardeşi Dobrotiç geçmiştir.89Bizanslılarla ailevi bağlarından dolayı "Despot"90 unvanı verilen Dobrotiç devrinde devlet güçlenmiştir. Selçukluların donanmasına varis olan beyin Karadeniz'de güçlü bir donanması ve korsan gemileri vardı. Gagauz devletinin merkezi evvelce Varna idi. Emmona yani şimdiki Emine Burnu bölgesi ile Misivri yanında Kozyak kaleleri de Dobrotiç'e aitti. Kendi idaresindeki yerleri Bulgar Kilisesinden ayırıp İstanbul Patrikliği'ne bağlamıştı. Karadeniz'de kolonileri olan Cenevizlilerle de çok çarpışmıştı.91

Daha önce "İskit Yurdu" diye anılan bu bölge Dobrotiç'in hâkim olmasından sonra onun adına izafeten "Dobrotiç Yurdu" diye anılmaya başlamış ve Türkçeye "Dobruca" olarak geçmiştir.92 Dobrotiç'in ölümünden sonra yerine Yanko (İvanko) geçer (1386). Anası bir Rum olan Yanko, kendi adına paralar bastırmış, çeşitli devletlerle de ticaret antlaşmaları yapmıştır.93 Bu Oğuz Devleti'nin al zemin üzerinde resmedilmiş beyaz bir horoz resmî bulunan bayrağı vardı.

Sultan Yıldırım Beyazıt'ın akınları neticesi 1389 yılında bu küçük Oğuz devleti Osmanlı hakimiyeti altına girmiş, böylece 1263'te İstanbul Patrikhanesi'ne bağlı olarak bağımsız bir ekzarhlık halinde kurulan bağımsız Oğuz devleti de ortadan kalkmıştır. Halkın bir kısmı Müslüman olmuş, bir kısmı da Hıristiyan olarak kalmışlardır.94

İstanbul'un fethinden sonra Dobruca bölgesindeki Gagauzlar Ortodoks Bizans kilisesinin etki sahasında olmaktan dolayı Ortodoks oldular. Bizans kiliselerinin papaz sınıfını Rumlar oluşturuyorlar ve bunlar da bölgeyi Helenistik bir karaktere büründürmeye çalışıyorlardı. Fatih Sultan Mehmet İstanbul'u fethettikten sonra, milliyetlerine bakmaksızın bütün Ortodoksların başı olarak Fener Rum Patrikhanesi'ni tanımış, patriğe dinî yetkiler yanında birtakım idarî yetkiler de vermiştir. Helenistik kuşatma bütün Balkan milletleri gibi Gagauzları da etkilemiştir. Kendi millî kiliselerini kuramamış olan Gagauzlar, alfabelerinin yokluğu, ana dillerinde yazılmış kitapların olmayışı gibi sebeplerle Grek alfabesini kullanmışlardır. Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde Yunan ve Bulgarların bağımsızlık mücadeleleri daha önce Katolik-Ortodoks Kiliseleri arasındaki mücadele bir Rum-Bulgar kilise savaşına dönüşmüştür. Dinî olmaktan çok millî ve politik amaçlı bu savaş sonunda 1870 yılında Bulgarlar da bir kilise kurmuş ve Rumların kültürel baskılarından kurtulmaya çalışmışlar. 18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyılın başlarında Besarabya'ya göç eden Gagauzlar burada Bulgar kilisesinin nüfuz sahasında bulunmuşlar, kilisenin sürekli Bulgarlaştırma politikasıyla karşı karşıya kalmışlardır.95

Osmanlılar tarafından düzenlenen defterlerde Gagauz adı kullanılmamıştır. Bu kaynaklar araştırıldığında, Slav ön adlarının yanında Türkçe soyadlarını kullanan Gagauzlar tespit edilebilmektedir. Fakat bu dönemlerle ilgili çalışmalar birkaç öğrenci tezi ve Ahmet Cebeci'nin çalışmalarıyla sınırlıdır. Cebeci, Ankara'daki Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü'ne bağlı "Kuyud-ı Kadime" bölümünde yer alan Silistre sancağına ait 561 numaralı vakıf defteri ile 83 ve 86 numaralı mufassal defterlerde Gagauzlarla ilgili bilgi ve belgeler bulunmaktadır. Mesela 83 numaralı Silistre mufassalından öğrendiğimize göre, 1597-98 (H. 1006) yılında Silistre'nin Dobruca yöresinde bulunan merkeze bağlı Durbalı ve Sarı Mahmut köylerinde Gagauz ailelerin Müslüman Türklerle karışık olarak yaşamaktadır. Bilgiler arasında Dobruca bölgesinde bazı şehir, köy ve kasabalarda Müslüman Türklerle Hıristiyan Gagauzlar ve diğer ecnebi milletlerin birlikte yaşadıkları, fakat bunların ayrı mahallelerde oturdukları da bulunmaktadır. 14. yüzyılda kurulan Gagauz Devleti'nin başkenti olan Balçık'ta adı geçen deftere göre, tespit edilmektedir. Aynı kayıtlarda, Varna kazasının Sulucadere-Yeniceköy'de 162, Pazarcık'ta 14, Hergele Geçidi köyünde 65, Yörük Kulfal'da 42, Seydi Hoca'da 3, Üçorman'da 2, Avpınarı'nda 13, Göynükpınarı'nda 23, Çavuşköy'de 44 ve Kapaklı köyünde 34 hane Gagauz tespit edilebilmektedir. Varna şehri 561 numaralı vakıf defterine göre bunlar vergisini Sultan Selim ve Piri Mehmet Paşa vakıflarına vermektedirler. Varna merkezinde, 9 Gagauz mahallesi (582 hane), 2 Rum mahallesi (120 hane), 6 Müslüman Türk mahallesi (410 hane), 1 Kıpti mahallesi (31 hane) görülmektedir. Toplam hane sayısı 1143, mücerred 680, toplam vergi nüfusu da 1823'tür.96
Osmanlı devrinde Kuzey Bulgaristan'da yaşayan Gagauzların tarihi için paha biçilmez bir kaynak olan arşiv belgeleri ve defterler henüz incelenmediği için bu dönem karanlık olarak kalmaya devam edecektir. Osmanlı kaynaklarının Gagauzları ayrı olarak göstermeyip gayrımüslim nüfus içinde sayması da Gagauzlar hakkındaki çalışmaları zorlaştırmaktadır. 9. yüzyıl Osmanlı kaynaklarında da doğrudan Gagauzlardan bahsedilmemiştir. Çünkü 18. asrın ikinci yarısıyla 19. asrın ilk yarısında Osmanlı ülkesinden Besarabya'ya yapılan göçlerde topluluğun çoğunluğunu Gagauzlar oluşturmasına rağmen Hıristiyanlıkları sebebiyle hep Bulgar nüfusun göçü gibi algılanmıştır.

Tespitlerimize göre Osmanlı ülkesinde ilk defa Gagauzlardan bahseden, 1867 yılında III. Napolyon'un milliyetçi hareketleri dağıtması üzerine İtalya'dan kaçarak İstanbul'a gelen ve burada Fransızca Courrier d'Orient gazetesini çıkaran Jean Pietri'dir. Pietri bu yıllarda Moldova taraflarına bir gezi yapmış ve keşfettiği Gagauzlar hakkında gazetesinde resimli bir tanıtma yazısı yazmıştır. Bu yazı Hayâl isimli bir gazete çıkarmakta olan Teodor Kasap'ın ilgisini çekmiş ve gazetesinde imzasız olarak "Gagauz" isimli bir makale (Hayâl, Nu. 240, 28 Şubat 1291/12 Mart 1876, s.3) yazmıştır. Teodor Kasap'ın biraz da Pietri'yle alay ederek kaleme aldığı bu yazıda İtalyan yazarın Gagauzları beğenmediğini, onların Türk olmadıklarına İncil üzerine yemin ettiğini, büyük ihtimalle Cenevizlilerden kaldıklarını anlattığını yazmıştır. Yazının tarihî değeri, Teodor Kasap'ın kendisinin ve Türklerin Gagauz adını hiç duymadıklarını iddia etmesinde ve bu konuda bahse girmek istemesindedir. Yazısında Teodor Kasap Gagauzları Pietri'nin uydurduğuna inanmaktadır.

Karadeniz'in kıyı şeridinde yaşayan "Asıl Gagauzlar" veya "Deniz Gagauzları" adı verilen Gagauzlar, Rumların etkisi altında kalmış ve Rum okullarında eğitim görmüş olan Rum papazları tarafından temsil edilmişlerdir. 1867 yılında İstanbul Patriği'ne verilen bir rapordan "Türkçe konuşan Elenler" adı verilen Gagauzların Varna Rum Metropolitliği'nden ayrılarak Varna'da yeni kurulan Bulgar Kilisesi cemaatine bağlanmaya, çocuklarını da Bulgar okullarına göndermeye başladıklarını tespit etmek mümkün olmaktadır.97 Bununla beraber Gagauzların büyük bir kısmı Rum Metropolitliği'ne bağlılıklarını sürdürmüş, Karamanlıca adı verilen Grek harfleriyle yazılmış Türkçe dinî kitapları okumuşlardır.98
Balkan Yarımadası'nın değişik bölgelerinde yaşayan Gagauzlar, 1768-74, 1787-91 ve 1806-12 yıllarında yapılan Osmanlı-Rus Savaşlarını takip eden yıllarda köylüye baskı yapan Türk görevliler ve yerel toprak ağaları yüzünden çok güç ekonomik şartlar içinde yaşadıkları eski yerlerini bırakıp Kuzeydoğu Bulgaristan'a göç etmişlerdir. Ancak Müslüman Türk yöneticiler ve Ortodoks Bulgar Kilisesi'nin yöneticileri dinî düşmanlığın ve ekonomik-sosyal istikrarsızlığın sebebi olarak görülen bir grup Gagauz ailesini (onların arasında Yunan kilisesi ayinlerini benimseyen bir grup Sırp, Yunanlı ve Arnavut da vardı) bu bölgeden ayrılarak Bucak'a yerleşmeye zorlamıştır.99 Bu göçlerde Küçük Kaynarca Antlaşması'nın (21 Haziran 1774) da rolünü unutmamak gerekir. Zira, bu antlaşmanın 7 ve 14. maddelerinde Ruslar Ortodoksların hamiliğini üstlenmişlerdir. Ayrıca bu göçte Vidin Paşası Pazvandoğlu Osman ile başına topladığı Rumeli'de ün salmış Macar Ali, Kambur İbrahim ve Kara Fevzi gibi eşkiyanın da etkili olduğunu söylemek mümkündür.100 Moldova boyarları da bu göçte Gagauzlara iş ve toprak vererek onların Moldova'da yerleşmelerine yardımcı olmuşlardır.101

Gagauz tarihçi ve Başpapaz Mihail Çakır'ın torunu, Bükreş Üniversitesi tarih profesörü Nikolay Çakır bu iddiaların büyük bir kısmının doğru olmadığı görüşündedir: "Gagauzların Balkanlar'dan Besarabya'ya göçme sebepleri çok kere tartışılmıştır. Bazılarının dedikleri gibi, Gagauzlar Osmanlıların baskıları yüzünden kaçmamışlardır. Bunu Tanasoğlu da söylüyor. Osmanlılar Balkanlar'da Gagauzlara düşmanlık etmediler. Hatta 15-18. asırlarda onlar Gagauzları Balkanlar'da Rum ve Bulgar asimilâsyonundan kurtardılar. Rus çarlığı Gagauzları Balkanlar'dan Besarabya'ya çekmek için çok çalıştı. Çünkü Türk devleti zayıflamıştı, çeteler meydana gelmişti ve devlet bunları engelleyemiyordu. Asıl sebep şudur: Ruslar Besarabya'yı Romanya'ya yabancı milletlerle doldurmak istiyordu. Bu bölgede Romanya ve Türkiye'ye karşı bir tampon bölge oluşturmak amacındaydı. Bu yüzden de Bucak bölgesindeki Müslüman Tatarları boşaltarak yerlerine Gagauz ve Bulgar nüfus yerleştirdi. Bütün tarihî belgeler gösteriyor ki, Osmanlılar yönettikleri toplumların kültürüne, diline, dinine karışmadılar. Onlar yalnız vergi aldılar. Bu yüzden de Avrupa topraklarındaki Rumlar, Bulgarlar, Sırplar, Moldovanlar, Macarlar, Arnavutlar yok olmadılar, hatta kendi millî kültürlerini, dillerini geliştirdiler ve bu yüzden de bağımsızlık için savaştılar. Tarih gösteriyor ki, diğer imparatorluklar, buna SSCB de dahil, asimilâsyon politikalarını çok daha ileri seviyelere taşımışlardır. Tanasoğlu'nun gösterdiği gibi, Balkanlardaki İslam kültürü Gagauz kültürüne zarar vermedi, hatta onu canlandırdı, faydalı oldu, çünkü aynı Oğuz kültüründen geliyorlardı."102

Bulgaristan'dan göçen Gagauzlar, 1770 yılında Moldova'da ilk kez biri "Çadır" diğeri de "Orak" adlı iki köy kurmuşlar, bu iki köyün dışında 1804 yılına kadar Moldova içinde ve Dobruca'da dağınık halde yaşamışlardır. 1807 yılında Tatarlar'ın Bucak'tan çıkarılması üzerine Rusların teşviki ve her çorbacıya103 50 desyatin104 toprak verilmesiyle Gagauzlar, Bucak'a yerleşmeye başlamışlardır. 1812 yılında yapılan Bükreş Antlaşması ile onlar üzerindeki Rus etkisi daha da güçlenmiştir. 1818 yılında eski köylerinden Bucak'a geçen Çadırlı Gagauzlar Çadır'ı, Oraklı Gagauzlar da Avdarma köyünü kurmuşlardır.105 Besarabya'ya göç etmeye devam eden Gagauzların 1817 tarihli Rus nüfus sayımındaki Katağrafyada 19 adet köy kurdukları kaydedilmiştir.106
Ayrıca belirtmek gerekir ki, bir kısım Gagauzlar söz konusu tarihten daha önce gelip Tatar köylerine yerleşip onlarla birlikte yaşarken Ruslar daha sonra Moldova'ya gelen Gagauzları özellikle Tatarlar tarafından boşaltılmış köylere yerleştirmişlerdir. Gerek mikro, gerekse makro toponomi de Gagauzlarla meskûn bu köylerden bazılarının eski Tatar köyleri olduğunu göstermektedir. Bu durumu Gagauz tarihçi Diyonis Tanasoğlu şöyle anlatmaktadır:
"Gagauzların çoğu (Bulgaristan'dan) Besarabya'ya geldiler. Ama kimi bölükleri Türiye'ye (Anadolu'ya), Yunanistan'a gitmişlerdir. Çoğu Tuna'yı birkaç yerden geçmişler, Dobruca'dan İsakça kasabasına yakın, bu taraftan da Satunoy köyüne yakın yerden. Tatarların bıraktığı Bucak'taki köylere yerleşmişler. Bazılarını Çarlık 1807 yılında buradan Kırım'a göndermiş. Çoğu da Silitre'den Valahiye'ye (Münteniye'ye) geçmişler ve Moldova'ya gelmişler. Burada Huş, Birlad, Galaç ve Vasluy cüdestlerin boyarlarıyla dövüşmüşler, bazıları da onları orada bir hayli tutup köy düzdürmüşler, toprak işletmişler...

Gagauzlar burada Moldovan dilini öğrenmişler, onların Lâtin alfabesini kullanmışlar. Birçok Gagauz soyadlarını, lâkaplarını Moldovancaya çevirmiş: Kokos, Durmi, Purde, Galatsan, Bordey, Baluş, Marin gibi.

Sonra Gagauzlar Prut'u geçtiler, önce şimdiki Leova'ya yerleştiler. Burada Çadır, Orak vs. köyler kurdular. Daha sonra da boyarlardan kurtulup daha aşağıya Bucak'a indiler. Bucak'ta Tatarların bıraktığı yerleri Rus idarecileri Gagauzlara paylaştırdılar ve Gagauzlar bu topraklara yerleştiler.

Gagauzlar Tatarlardan kalan bu topraklara yerleşmişler, bunun yanında kendileri de yeni köyler kurmuşlardır. Balkanlar'da hayvancılık, çiftçilik, bağcılık ve ticaretle uğraşan Gagauzlar aynı işleri Bucak'ta da yapmaya devam etmişlerdir. Burada asırlardır işlenmemiş toprakları büyük bir gayretle işlemişler, bu kıraç araziyi verimli hale getirerek kendilerine yurt yapmışlardır."107

Bulgaristan'dan göçlere rağmen 19. yüzyılda bu ülkede yaşayan Gagauzların nüfusu yine de az değildi. Özellikle yüzyılın ikinci yarısında yapılan nüfus sayımlarına göre, kaynaklarda Gagauz adının geçmesiyle birlikte başta Varna olmak üzere birçok kasaba ve köyde Gagauz nüfusun halâ çoğunlukta olduğu görülmektedir. Meselâ, Romen yazarı Çesar Boliak'ın 1871 yılında Varna'nın etnik yapısı hakkındaki değerlendirmesinde halkın yarıdan fazlasının Yunanlı olduğunu söylemesi üzerine Oteçestvo gazetesi (S. 85, 1871) bu görüşe sert bir şekilde karşı çıkmış, halkın dörtte üçünün tek kelime bile Yunanca bilmediğini, neredeyse hepsinin Gagauz olduğunu ileri sürmüş ve Çeban Boliak'ın Gagauz kızlarının şarkılarını dinleyip dinlemediğini sormuştur.108 Jireçek 1876 yılında Varna sancağında yaşayan ve vergi veren erkeklerin sayısını 21.359 kişi (yani yaklaşık 70-80 bin) olarak vermekte ve bunların çoğunun Gagauz olduğunu belirtmektedir.

Bulgar istatistiklerine göre, Gagauz nüfusu gittikçe azalmıştır. Gradeşliev'in verdiği tablolardan hareket edersek, Bulgaristan'da Gagauz nüfusu, 1880'de 12.000, 1905'te 10.175, 1910'da 9.329, 1920'de 3.669, 1926'da 4.378 (%0.8) kişidir. Yine buradaki tablolardan A. İşirkov'un verdiği rakamlara göre, 1881 yılında Varna'da kullanılan dillere bakıldığında Bulgarca konuşanlar 6.721, Türkçe konuşanlar 8.903 kişi iken 1901 yılında Bulgarca konuşanlar 15.601'e çıkmış, Türkçe konuşanlar 5.985'e düşmüştür. Bu rakamlar Bulgarların Gagauzları asimile faaliyetine 19. yüzyılda başladığını, onları artık Bulgar olarak kaydettiğini göstermektedir.
Bugün kaynakların bir kısmı Bulgaristan'da 300.000 Gagauzun yaşadığını söylese de maalesef büyük bir kısmı Bulgarlar tarafından asimile edilmiş, ana dillerini unutmuşlardır. Müslüman Türklere uygulanan asimilâsyon, isimlerini değiştirme gibi faaliyetler daha önce aynı dindeki Gagauzlara uygulanmış ve onlar eritilmiştir. 1934 yılında Bulgar resmî kaynakları Bulgaristan'da yaşayan Gagauzların nüfusunu 2.786 kişi olarak göstermektedir.109 Manov'un da belirttiği gibi, Bulgaristan'da daha 1930'lu yıllarda belediye istatistiklerinin milliyet sütunlarında Gagauzlar için yer ayrılmamış, onlar Bulgar hanesine kaydedilmişlerdir. Onlar da artık kendilerinin Bulgar ya da Eski Bulgar olduklarını söylemektedirler.110 Yani asimilâsyon daha bu yıllarda tamamlanmak üzeredir. Kendisi de Gagauz asıllı bir bilim adamı olan Manov bu durum karşısında, "Belki de zamanla; Peçenekler, Kumanlar ve Uzlar gibi; yeryüzünde tek bir Gagauz kalmayacak, Gagauz adı yalnızca tarih sayfalarında anılacaktır."111 demekten kendisini alamaz. Fakat yaşlı Gagauzlar ayrı bir millet oldukları üzerindeki düşüncelerini halâ sürdürmektedirler. Onlar, keyifli zamanlarında kenarlarında horoz resmî bulunan kırmızı bayraklarını anmaya devam ederler. Hatta bu bayrağın günün birinde Kavarna yakınlarındaki Çarıkman tepesinde dalgalanacağını görecekleri umudunu beslerler. Onlara göre, o zaman bütün Gagauzlar orada toplanarak ortadan kalkmış olan Oğuz ya da Gagauzlar Devleti'ni yeni baştan kuracaklardır.112

Son yıllarda Varna ve civarındaki köylere yapılan araştırma gezilerinde Gagauzca konuşan insan sayısının çok azaldığı, gençlerin ana dillerini ve milliyetlerini unuttukları, ancak yaşlı bazı kişilerin kendi dillerini konuştukları ileri sürülmektedir.113 Kaynaklar bugün Kuzey-Doğu Bulgaristan'da, ağırlıklı olarak Varna, Şumen, Provadiya, Silistre, Dobruca kıyıları civarında, biraz da Güney-Doğu Bulgaristan'da Yambol, Elhovo, Kavaklı, Burgaz, Eski Zagora civarında yaşadıklarını söylemektedir.114

Besarabya'da 29 Aralık 1819'da hâkim Senat'ın özel kararı ile göçmenlerin yaşadıkları köyler dört inzibati-arazi dairesine bölünür: Prut, Kagul, İzmayıl ve Bucak.

Onlara kolonist hukuku verilir, kendi mahkemeleri, vergi sistemi vs. kurulur. Komrat ve Bolgrad'da liseler, Satılık Hacı (Aleksandrovka) ve Bayramca köylerinde öğretmen seminerleri açılır. Lâkin bu devirde Gagauzlar arasında cehalet hüküm sürmekteydi. Öyle ki 19. asrın sonunda tüm Gagauzların %88'i, kadınların ise %97.8'i okuma yazma bilmezdi. Bu yüzden 19. yüzyıl ile 20. yüzyılın başlarında Gagauz edebiyatı ve medeniyetinden bahsetmek zordur. Bu devirde Gagauzlar esasen toprağa can atar, ekip biçmeyle, hayvancılıkla meşgul olurlardı. 20. asrın başlarında Bender kazasında köylülerin %13.9'unun 5 desyatine kadar, %47.5'inin 5 desyatinden 10 desyatine kadar, %38.6'sının 10 desyatinden yukarı; İsmayıl kazasında yukardakilerin sırasıyla %32.5; 19.3; 48.2'sinin; Akkerman kazasında ise %0.4; 20.4; 79.2'sinin toprak alanı vardı. Bu Moldova ve Rusya köylülerine düşen topraktan daha çoktu. Lakin 20. asrın başlarında Bulgar ve Gagauz köylülerinin toprak alanı 2­3 desyatine indirilmiştir. Buna da halkın nüfus yoğunluğunun artması sebep olmuştur. Bununla beraber, Besarabya'nın güneyinde büyük topraklara sahip kişiler peyda oldular. Öyle ki, Kilçik'in 150 bin, Kirillov'un 28 bin, Şopov'un 3800, N. Güneşliyev'in 1136, M. Stamatova'nın 1075, P. Nedov'un 980, N. Paruşev'in 483 desyatin toprakları vardı. O devirde 101.3 bin nüfusu olan Gagauzlar Besarabya halkının %3.5'unu (Kagul kazasında %17.9, Akkerman'da %2.3, İsmayıl'da %6.9, Tikin'de (Bender'de) %12.8'ini teşkil ediyorlardı. 115
20. yüzyılın başlarına gelindiğinde Ruslar bir yandan ekonomik baskı, diğer yandan da ırkçı politikalarla halkları eziyor ve yok ediyordu. 1905-1907 yılında burjuva-demokratik hareketinin havası Komrat'a da Tesir etti. 1906 yılının başında Komrat başta olmak üzere Çarlığa karşı ayaklanan Gagauzlar mitingler ve gösteriler yaparak zengin toprak sahiplerinin topraklarının kendilerine paylaştırılmasını talep ettiler. Silâhlı Gagauz birlikleri Rus askerlerini ve görevlilerini etkisiz hale getirerek 6 Ocak 1906 tarihinde Komrat'ta Gagauz Devleti'ni kurduklarını ilan ettiler. Yeni kurulan devletin kararı ile vergiler lağvedildi, topraklar alınarak köylüler arasında bölüştürüldü. Bu devletin tanınması için bazı girişimlerde bulundular. Lâkin 10 gün geçmeden Rus orduları gelerek bu yeni devleti ortadan kaldırdı. Yüz kadar köylü ve onların liderleri hapsedilerek mahkemeye verildi.116 Aradan uzun yıllar geçmesine rağmen Gagauzlar bu çok kısa ömürlü devletlerini ve bu devletin kurucuları arasında yer alan Atmaca Pavli'nin oğlu Andruş Galaçan, G. Georgiev, Bolfos, Pokgras gibi atalarını unutmadılar. Bu ayaklanma Gagauzların yüreğinde bağımsızlık ateşini sürekli yanık tuttu. Gagauzlar bugün özgür yaşadıkları 10 günlük kısa dönemin hatırasını büyük toplantılar ve eğlenceler yaparak yaşatmaya çalışmaktalar.117

Stolipin'in ıslahatından sonra (1909) geçim sıkıntısı sebebiyle Gagauzların bir bölümü 1909­1910 yıllarında Orta Asya'ya göçüp Kazakistan'ın Turgay bölgesine yerleşmişlerdir. Fakat kendi topraklarından da mahrum olan köylülere bu göçün bir faydası olmamıştır. Günden güne hayat şartları ağırlaşan köylüler bu durumdan çıkış yolu bulamadıklarından Rusya'yı baştan başa saran köylü hareketine ümit beslemişlerdir.118

Gagauzlar 1917 Ekim devriminden sonra kendilerine toprak verileceğini ümit ediyorlardı. Lâkin onların ümitleri ne Çarlık Rusyası'nda ne de Sovyetler Birliği'ne katıldıktan sonra gerçekleşti. 1918 yılında Romanya Besarabya yanında Erdel ve Bukoniva gibi Romen nüfusun yaşamadığı bölgeleri de alarak Büyük Romanya'yı (Romania Mare) kurdu. Romenler, 1918 yılından milliyetçilik hareketlerinin geliştiği ve baskıların uygulandığı 1938 yılına kadar ülkelerindeki azınlıklara iyi muamele etmişler, Gagauzlar da bundan yararlanmışlardır. Fakat yine de 1924'te Moskova'nın eli ile Tatarpınar'da Bolboka, Karakurt, Çeşmeköy, Yeniköy ve Kurçi köylerinin Ukraynalı, Bulgar ve Gagauz halkı isyan etmişlerdir.119

1925 yılında Gagauzların bir kısmı kendi Bucak'tan ayrılarak Taşkent civarına yerleşmişlerdir.120 Yine aynı yıllarda Romanya'da yaşayan Gagauzların bir kısmı işçi olarak Güney Amerika ülkelerinden Brezilya'ya giderek yerleşmiş, ağaç söküm işleri, tarla açmak için orman kesimi gibi tarımcılık alanında çalışmışlardır. Ancak iklime uyum sağlayamayan Gagauzlardan bir kısmı hastalanarak ölmüş, bir kısmı da yurtlarına dönmüşlerdir. Orada kalanlar ise San Paolo şehrinde yaşamaktadırlar.121
Hamdullah Suphi'nin Bükreş Büyükelçiliği yaptığı yıllar Gagauz tarihinde altın sayfa gibidir. Bugün bu küçük topluluk yaşıyor ve otonom bir devlete sahipse bunda Mihal Çakır kadar Hamdullah Suphi'nin de payı vardır. Bu yüzden 1931-1944 yılları üzerinde biraz geniş olarak durmak ve onun bazı hizmetlerini burada saymak gerekir.

Hamdullah Suphi 25.5.1931 tarihli Bakanlar Kurulu kararnamesiyle Bükreş'e birinci sınıf elçi olarak tayin edildi. Görevine başlar başlamaz Gagauzların bulunduğu Besarabya ve Dobruca'daki kasaba ve köylerde günlerce dolaştı, onların evlerinde misafir oldu. Bu gezilerinde onlara Türk olduklarını anlatmaya çalıştı. Bu yıl­larda Dobruca ve Besarabya'da Türklere ve Gagauzlara ait okul yoktu. Dobruca'daki tek yüksek okul, Babadağ civarında Mecidiye kasabasındaki Müslüman Semineri adındaki medrese idi. Tanrıöver bir gün bu medreseyi de ziyaret etti. Öğretmen ve öğrencilerle görüştü. Ders ve eğitim programlarını inceledi. Bükreş'e döndükten kısa bir süre sonra Romen Milli Eğitim Bakanlığı'ndan Seminer Müdürlüğü'ne gelen bir yazıda Arapça okutulan dinî kitapların Türkçe okutulması, Arap harfleri yerine yeni Türk harflerinin kabul edilmesi, sarık ve cüppe yerine ceket, pantolon ve öğrenci şapkası giydirilmesi emrediliyordu. Bundan başka, genel tarih ve özel Romen tarihinden başka programa Türk tarihi konulması da bildiriliyordu. Bu yıllarda Müslüman Semineri bunları aynen uyguladı. Yine talebelerin isteği ve Tanrıöver'in delâletiyle okula Fransızca dersi de kondu.

Tanrıöver, Gagauz papazları ve aydınlarıyla da görüştü. Romen hükümetine yirmi altı Gagauz kasaba ve köyünde Türkçe öğretim yapan okul açtırdı. Buralara Dobruca Türklerinden ve Mecidiye Müslüman Semineri mezunlarından öğretmen tayin ettirdi. Hatta Türkiye'den de öğretmenler ve Türkçe ders kitapları gönderilerek bu okullarda okutuldu. Tanrıöver'in güvenilir kişiliği sayesinde Romen hükümeti kendi vatandaşı olan Müslüman ve Hıristiyan Türklerle ilgilenilmesine, okullarına ve eğitimlerine müdahale edilmesine, ana dilleriyle eğitim yapmalarına karşı gelmek bir yana yardımcı
bile oldu.122

Sadri Ertem, 1930'lu yıllarda Romanya'ya yaptığı geziyi anlatırken Tanrıöver'in bu çalışmalarından bahsetmekte ve onun Bükreş sefirliğinde iki harikulâde keşfi bulunduğunu, birincisinin Türk usulü döşenmiş sefaretteki Türk odası olduğunu belirttikten sonra, "Ak saçlı delikanlının ikinci buluşu, birincisi kadar güzeldir: Bu Gagavuz'dur!"123 demektedir. Ertem, Tanrıöver sayesinde Gagauzların Türklüklerinin farkına vardıklarını ve kendisinin onlarla yaptığı konuşmalardan birinde yaşlı bir Gagauzun "Seninle aramızda bir soğan zarı kadar fark var." dediğini anlatıyor.

Bilindiği gibi, Lozan Antlaşması sonucuna göre, ülkemizdeki binlerce Rum mübadeleye tâbi tutulmuş, bunların arasında Edirne ve civarında yaşayan Gagauzlar da yer almıştır. Bu Hıristiyan soydaşlarımız Yunanistan'da Atina ve civarında iskân edilmişlerdir. İçerisinde Karamanlı ve Gagauz Türklerinin de bulunduğu bu topluluk Yunanistan'da "Turko Sporos-Türk tohumu" diye aşağılanmış ve Yunanlı kabul edilmemişlerdir. Bu kişilerin yok olmadıklarını şimdi de anlıyoruz. Kendi tespitlerimize göre, Edirne ve civarındaki beş köyden Yunanistan'a göçen Gagauzlar yaz aylarında kendi köylerini ziyaret etmektedirler. Bu Yunanistanlı Gagauzlar son yıllarda Moldova'da yaşayan soydaşlarıyla diyalog kurularak karşılıklı ziyaretler yapılmış, Mihail Çakır tarafından ilk baskısı 1908'de yapılan Gagauzca Kısa Dua Kitabı'nın Kril alfabesi yanında yeni Lâtin alfabesiyle hazırlayarak 2001 yılında Kişinev'de basımını gerçekleştirmişler, kitabı Moldova ve Ukrayna Gagauzlarına hediye etmişlerdir.
Bu konuyu değerlendirirken Osmanlıdan kalan bir tutumla Rumlukla Hıristiyanlığın hep karıştırıldığını belirten Bağımsız Türk Ortodoks Cemaati Lideri Selçuk Erenerol, hem Lozan sonrası yapılan mübadelelerde hem de 1964'te Kıbrıs'taki gerilime karşılık İstanbul'daki 86 bin Hıristiyanın Yunan uyruklu diye Yunanistan'a gönderilmesini büyük bir hata olarak gösterir. Bu ikinci göçte gidenlerin yalnız 15-20 bininin Yunan uyruklu, gerisinin Türk kökenli olduğunu belirtir ve her iki göçten de İsmet İnönü'yü sorumlu tutar.124

Tanrıöver'in hatıralarını yayına hazırlayan Mustafa Baydar'a göre, o, Hıristiyan Türkleri Anadolu'dan Yunanistan'a sürmesini Atatürk'ün büyük hatası olarak kabul ederdi.125 Hatta bunu Millî Mücadele yıllarında Atatürk'ün tarihle yeterince uğraşamamasına yorardı. Hamdullah Suphi Baydar'a bir gün Celal Bayar'la aralarında geçen şu konuşmayı aktarmıştır:

Celal Bayar, "Bilir misin Hamdullah, Atatürk'ün son yıllarda en büyük üzüntüsü ne idi?" sorusuna burada olmadığı için bilmediğini söyleyen ve anlatmasını isteyen Hamdullah Suphi'ye şunları söyler: "Anadolu'dan binlerce Hıristiyan Türkü göndermiş olmasıydı. Paşam yapmayın, yollamayın, bunlar özbeöz Türktür, dedim, kendisine kitaplar gösterdim; fakat dinlemedi. Artık bu Yunan meselesi tamamen kapansın, dedi. Şimdi Atina civarında yerleştirilmiş olan bu göçmenlere Yunanlılar Türko Sporos' (Türk tohumu) diyorlar".126

Baydar'ın buradaki yorumu da ilginçtir: "Belki de Hamdullah Suphi kanaatince, Millî Mücadele'yi müteakıp Anadolu'dan binlerce Hıristiyan Türkün sürülmesiyle işlenen hatayı, Romanya'daki Hıristiyan Türkleri ana vatana yollamak suretiyle telâfi yoluna gitmek istemişti".127

Tanrıöver'in Romanya büyükelçiliği döneminde Türkiye'den bazı aydınlar bu ülkeyi ve Gagauz bölgesini gezerek hatıralarını yazmışlardır. Bunların içinde Yaşar Nabi Nayır ilk akla gelendir. Nayır, bütün Balkanlar'ı gezmiş ve hatıralarını Balkanlar ve Türklük isimli bir kitapta toplamıştır. Bu eser bize 1930'lu yıllardaki Gagauzların yaşayışları, giyimleri, gelenekleri, Türkiye'ye bakışları gibi birçok meselede özgün bilgiler verdiği gibi, asıl Tanrıöver'in onları nasıl uyandırdığını, Türk olduklarının pek fazla farkında olmayan, Bulgar, Romen ve Rus nüfusun arasında ezilmiş, kimliklerini kaybetmek üzere iken günün birinde aralarında bir yıldırım hızıyla dolaşan Türk elçisinin geleceği haberi hepsinde merak ve aynı zamanda cesaretsiz, ürkek bir ümit uyandırıyor.

Tanrıöver'in kısa süreli çalışmaları sonucunda, ellerinde Türkiye'den getirilmiş kitapları ve gazeteleri okuyarak "Gagauzca" diye sevinen insanlar, okullarda hangi soydan olduklarını bilmeyen çocukların birkaç yıl içinde Türklüklerinin farkına varmaları ve büyük bir soya mensup olmanın gururunu taşımaya başlarlar. Anavatan Türkiye'ye gönderilen 70 dolayında öğrencinin mektuplarının elden ele dolaşması, bu mektuplardan Türkiye'nin büyük ve bereketli bir memleket olduğunu ve orada herkesin kendi dillerini konuştuğunu öğrenmeleri üzerine bütün Gagauzların o esrarlı ülkeye gitmeye can attıklarını öğreniyoruz. Bütün Balkanlar'la birlikte Gagauz köylerini de gezen Nayır, onların Türklüğü konusunda şu cümleleri yazıyor: "Balkanlar'ın, gezdiğim bütün Türk şehirleri arasında şahsımda Türklüğe karşı en fazla, en samimi alâkayı Komrat'ta görmüş olduğumu hemen söylemeyi bir borç bilirim. Yüzlerce yıl anayurttan bir Türkün uğramamış olduğu bu yerlerde, 'öte'den gelen bir insanın ne kadar büyük bir hâdise teşkil edeceğini tahmin edebilirsiniz."128
Nayır'ın hayali de Tanrıöver gibi, bu insanların Anadolu'ya yerleştirilmesidir. Çünkü Gagauzların da öğrendikleri ve mutlu oldukları bir hadise vardır. Türkiye'nin yüzölçümü Romanya'nın iki buçuk katından fazla olmasına rağmen nüfusu Romanya kadar bile yoktur. 5-6 yıl sonra bir göç hareketi olabilir, bu insanları şimdiden hazırlamak gerekir. Fakat Romanya'daki Türk yetkililer Nayır'ı şu sözlerle teselli etmişlerdir: "Hiç sıkılmayın, şimdi burada bir göç borusu çalsak, bir hafta içinde on bin adam kaldırmak işten bile değildir. Ve bir defa göç başladı mı, siz isteseniz bile ardını kesemezsiniz. Gagauzlar o kadar birbirine bağlıdırlar. Kılavuzlar ne tarafa yönelirlerse, bütün sürü, gözü kapalı onları takibe hazırdır." Nayır Binbir Gece Masallarının sihirli değneğini hayal eder, bir mucize bekler. "Günün birinde, gözlerimizi açtığımız zaman, bu güzel ve bayındır köylerin, Türk halkıyla beraber Anadolu veya Trakya'nın bereketli ovalarında yükseldiğini görsek."

Gagauzlar da aynı hayali taşımaktadırlar. Bir Gagauz aydını Nayır'a şunları söyler: "Tanrı isterse, diyordu, bizi, Gök Oğuzları bahtiyar etsin, hepimiz anayurdumuza gideriz ve orada kan kardeşlerimizin aralarında iyi konuşmayı, okumayı ve yazmayı öğreniriz. Ah, bilseniz, neler söylemek istiyorum, bizim gözlerimiz geçen yıl açıldı, geçen yıl bize bir Türk, kardeşlerim diye seslendi. O güne kadar biz öksüzdük. Şimdi göğsümüzü kabartarak bütün dünyaya bağırabiliriz: Biz Türküz! Biz Türküz! Öksüz değiliz. Bizim de anamız var, bizim de babamız var. Anamız Türkiye'dir, babamız Atatürk. Kardeşlerimiz 20 milyon Türktür. Yaşasın Atatürk, yaşasın onun dirilttiği büyük Türkiye!"129

Tanrıöver, daha önce Bulgar okullarında propagandaya maruz kaldıklarını bildiği için Gagauzların Bulgar okullarında okumalarını yasaklamış, Romen okullarında okumalarını sağlamış, Dobruca'daki Gagauzların Bulgarlaştırılmalarına izin vermemiştir. Ana dilleriyle eğitim yapılması için Tanrıöver'in olağanüstü gayretleri olmuştur. Romen hükümeti, Gagauzların oturdukları yerlerde ihtiyarî Türkçe kursları açılmasına izin vermiş ve bu kurslarda görevlendirilen Türk öğretmenlerin maaşlarını devlet bütçesinden ödemiştir.

Tanrıöver'in ve Nayır'ın Gagauzları Anadolu'ya ve Trakya'ya yerleştirme düşüncesi Yunanlılar tarafından tepkiyle karşılanmış ve Gagauzların Türk değil, Rum kökenli oldukları tezi tekrar gündeme getirilmiştir. Atina'da Fransızca olarak çıkan ve yarı resmî olmasına rağmen gizli kapaklı fakat sistematik surette Türklüğün onurunu kıracak şekilde yazılar yayınlayan Le Messager D'Athenes gazetesinin Lissof imzasıyla neşrettiği bir yazı, bu hareketin ilk reaksiyonu olmuştur.

Yazı şöyle başlamaktadır: "Türkiye, Greklerin kökü kazındıktan sonra boşalan Trakya'yı doldurmak için bir Türk lehçesi ile konuşan Romanya Müslümanlarını kendi topraklarına getirmek istiyor. Bu arada yine Türkçe konuşan ve Gagauz diye anılan Hıristiyanların da Trakya'ya geçmeye teşvik edildiklerinden bahsediliyor ve bunların Türk ırkından olduğu ileri sürülüyor... Bütün bu ırk ve dil iddiaları hiçbir ciddî esasa dayanmamaktadır." Nayır, Lissof'a uzun uzun cevaplar verir. Onların hangi ırktan olduklarını öğrenmek isteyenlerin 300 bin Gagauzun kendi görüşlerine başvurmaları gerektiğini söyler ve gazetenin yazdıklarını ciddi bir delil değil, bir mugalata olarak değerlendirir.130
Lissof eski bir iddiayı burada da tekrarlamıştır: "Tarih bize gösteriyor ki Türkler bir Grek memleketini zaptettikleri zaman daima Türkçe konuşulmasını emretmişler ve halkı, Türkçe konuşmayanların dillerini keseceklerini söyleyerek tehdit etmişlerdir." Nayır bu yazılara da cevaplar vermiştir.

Nayır, Anadolu ve Trakya'ya göçürülecek Gagauzların Müslüman Türkiye insanlarıyla herhangi bir dinî sorun yaşamayacağını, çünkü milletimizin asırlardır bunu ispatladığını söyledikten sonra onların İstanbul Rum Patrikhanesi'ne bağlanmayacaklarını, bu patrikliğin bütün Ortodoksların ruhanî amiri olma hüviyetini çoktan kaybettiğini belirtmiştir.

Eğer İkinci Dünya Savaşı çıkmasaydı Gagauzların Türkiye'ye göçü belki de gerçekleşmiş olacaktı. Savaşın çıkması Tanrıöver'in bütün hayallerini yıkmış oldu. O bu göçü gerçekleştirebilmek ümidiyle bütün tehlikelere göğüs gererek İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna kadar Bükreş'te kaldı, fakat bir sonuç alamadan döndü.

Tanrıöver'in Türkiye'ye eğitim için gönderdiği Gagauz gençler, İkinci Dünya Savaşı'nın çıkması, Besarabya'nın 1940'ta, Dobruca'nın da 1944'te Kızılordu Birlikleri tarafından işgal edilmesi üzerine Türkiye'de kalmışlar, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmuşlar hatta Bakanlar Kurulu kararıyla nüfus cüzdanlarına "Türk Ortodoks" kaydı yapılmıştır. Bu karar metni şöyledir:

"Gagauzlar Hakkında İcra Vekilleri Heyetinin Kararı

Romanya'dan gelerek Türk vatandaşlığına kabul edilmiş olan ve nüfus kayıtlarında ve hüviyet cüzdanlarında ırk ve milliyet için mahsus bir sütun bulunmaması hasebiyle Türk ırkından olmalarına rağmen hüviyet cüzdanlarında din ve mezhepleri (Hıristiyan Ortodoks) olarak kaydedilen Gagauz Türklerinin Türk olmayan Hıristiyanlardan tefrik edilebilmeleri için usulü dairesinde vatandaşlığa alındıktan sonra nüfusa tescillerinde hüviyet cüzdanlarının mezhep sütununa (Türk Ortodoks) kaydının konulması hakkında Dahiliye Vekâletinden yapılan teklif 16.9.1943 tarihinde İcra Vekilleri Heyetince kabul edilmiştir."131

Gagauzların Türklüklerini ve ana dillerini korumalarında Tanrıöver gibi Gagauz Başpapazı Profesör Mihail Çakır'ın hizmetlerini de unutmamak gerekir. O daha 20. asrın başlarında İncil başta olmak üzere birçok dinî kitabı Gagauz Türkçesine çevirmiş, Gagauzca-Romence sözlükler yazmış, en önemlisi de 1934 yılında yazdığı Besarabyalı Gagauzların Tarihi isimli kitabında onların Türk olduklarını, Türk kalmak istediklerini yazmış ve bu düşüncesini bütün hayatı boyunca sürdürmüştür.

Çakır bu kitabını Atatürk'e de göndermiştir. Kitap bugün Atatürk'ün özel kitaplığında mevcuttur. Atatürk bu kitabı okumuş ve yanına notlar almıştır. Ardından Çakır'ı bir yıl süreyle Türkiye'ye davet etmiş ve kendisiyle görüşmek istemişse de buna her ikisinin de ömrü yetmemiş, Çakır Atatürk'ten yaklaşık iki ay önce, 8 Eylül 1938'de vefat etmiştir. 85 yaşında olmasına rağmen Çakır'ın hayatının son yıllarında Atatürk hakkında bir kitap yazarak onu Gagauzlara tanıtmak arzusunu taşımıştır.132
Gagauzların yaşadığı Besarabya, 1940-1941 yıllarında Sovyet idaresine girmiş, 1941-1944 yıllarında tekrar Romenlerin hâkimiyetine geçmiş, 1944'ten sonra ise Sovyet idaresi altında olmaya devam etmiştir.

Savaş sonrası, 1946-1947 yıllarındaki açlık felâketinde binlerce Gagauz ölmüştür. Bu yıllarda Gagauzlar büyük zorluklar çekmişler, zaman zaman kültürel haklar elde etmişlerse de bunlar kısa sürmüş, maddî imkânsızlıklar ve politik baskılar sebebiyle ana dillerinde gazete çıkaramamışlar, yeterli sayıda kitap yayınlayamamışlar, okullarında ana diliyle eğitim imkânı bulamamışlardır. 1957 yılında Gagauzlara bir alfabe verilmesi kabul edilmiş, arkasından Diyonis Tanasoğlu, Nikolay Baboğlu, Mina Köse, Dimitri Karaçoban, Stepan Kuroğlu, Stepan Bulgar gibi yazarların çoğu şiir kitabı olmak üzere eserleri yayınlanmış, bunlar belki de onların az da olsa ana dillerini korumalarında etkili olmuştur. Bütün olumsuz şartlara rağmen Türklüklerini korumaları da, çoklukla köylü bir toplum olmaları sebebiyle içe dönük yaşamalarına bağlanabilir.

Mihail Gorbaçov'la birlikte açıklık politikasının gelmesiyle bir aydınlanma hareketi oluşmuş, 1987-1988 yıllarında, özellikle Ana Sözü gazetesinin çıkmasına izin verilmesi ve kimi halk hareketlerinin örgütlenmeleri onları otonom bir cumhuriyet kurma konusunda harekete geçirmiştir. Bu yüzden 1930'lu yılların Gagauz tarihindeki önemine benzer bir tarih de 1989'dan itibaren yaşanmaya başlanmış, bütün dünyanın gözü önünde çok az bir nüfusa sahip küçük bir halk kültesi Hıristiyan coğrafyanın ortasında Türklüğünü, Oğuzluğunu haykırmaya başlamıştır. Manov'un ve Nayır'ın gelecekte eriyip yok olmalarından korktuğu Gagauzlar yeniden dünyaya var olduklarını duyurmuşlardır. 1990 yılında kurdukları ve 1994 yılında Moldova tarafından özel bir statü tanınan Otonom Gagauz Cumhuriyeti günden güne ekonomik ve kültürel olarak gelişmekte, dış dünyayla ilişkiler kurmakta, özellikle Türkiye'nin desteğiyle ayakta durmakta ve geleceğe umutla bakmaktadır.

Şimdi yapılacak bir iş daha var. İkinci Dünya Savaşı'na kadar bugünkü Moldova ve Ukrayna'da yaşayan Gagauzlar bölünmemişlerdi. O zaman Moldova sınırları Karadeniz'e kadar uzanmaktaydı. Savaş sonrasında Stalin, Besarabya'nın güneyini Ukrayna'ya verince Gagauz nüfusun büyük çoğunluğu Moldova'da, bir bölümü de Ukrayna sınırları içinde kaldı. Sovyetler Birliği devrinde Gagauzlar bu iki ülke arasında rahatça seyahat ettiler. Fakat 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılması ve bağımsız devletlerin ortaya çıkmasıyla her iki ülkede Gagauzlara karşı yürütülen politikalar farklılaşmıştır. Ukrayna Gagauzları Moldova'daki soydaşlarının haklarına sahip değildirler. Çünkü statülerinde herhangi bir değişiklik meydana gelmedi. Türkçe eğitim veren okulları olmadığı gibi Moldova Gagauzlarının Lâtin alfabesine geçmeleriyle iki ülkenin Gagauzları arasına alfabe sorunu da girmiştir. Ukrayna Gagauzları Slavlaşma tehlikesiyle karşı karşıya kalmışlardır. Hem Türkiye'nin hem de Moldova Gagauzlarının bu insanların da kültürel haklar elde etmeleri ve millî kimliklerini korumaları için çalışmaları ve çeşitli girişimlerde bulunmaları gerekmektedir. Bu bölgede yaşayan Gagauzlar kurdukları derneklerle kısmen bunu sağlamaya ve yok olmamaya çalışmaktadırlar.

Hiç yorum yok: